तीज पर्व : धार्मिक आस्था, परम्परा र महिलाको उत्सव

  धर्मेन्द्र चौरसिया,पोखरिया २९ भदौ /   नेपाली हिन्दु महिला हरूको प्रमुख पर्वका रूपमा मनाइने हरितालिका  तीज धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्प...

 

धर्मेन्द्र चौरसिया,पोखरिया २९ भदौ / नेपाली हिन्दु महिला हरूको प्रमुख पर्वका रूपमा मनाइने हरितालिका तीज धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र महिला एकताको प्रतीकका रूपमा स्थापित छ। विशेष गरी महिलाहरूले भगवान् शिवको पूजा–आराधना गर्दै आफ्नो तथा परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि र दीर्घायुको कामना गर्दै यो पर्व मनाउने परम्परा छ।
पौराणिक मान्यताअनुसार हिमालयकी पुत्री पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। पार्वतीले शिवलाई पति रूपमा पाउन सफल भएको स्मरणमा हरितालिका तीज मनाउने धार्मिक विश्वास छ। त्यसैले तीजमा महिलाहरूले शिव–पार्वतीको पूजा गरी वैवाहिक जीवन सुखमय होस् तथा अविवाहित महिलाले योग्य जीवनसाथी प्राप्त गरून् भन्ने कामना गर्ने चलन छ।

तीज पर्व मुख्यतः तीन दिनसम्म विभिन्न विधि र परम्परासहित मनाइन्छ। पहिलो दिनलाई दर खाने दिन भनिन्छ। यस दिन विवाहित तथा अविवाहित महिलाहरू माइतीघर वा आफन्तको घरमा भेला भएर दर खाने, गीत गाउने र रमाइलो गर्ने गर्छन्। दरमा विशेषगरी मिठामिठा परिकार, फलफूल तथा विभिन्न स्थानीय खानाका परिकार खाने चलन छ। पछिल्लो समय भने दर खाने कार्यक्रम सामाजिक तथा सामुदायिक रूपमा पनि आयोजना हुन थालेका छन्।
दोस्रो दिन हरितालिका तीजको मुख्य दिन हो। यस दिन महिलाहरू बिहानैदेखि स्नान गरी रातो, हरियो तथा अन्य आकर्षक पहिरन र गरगहना लगाएर शिव मन्दिरमा पुग्छन्। भगवान् शिव र पार्वतीको पूजा–आराधना गर्दै व्रत बस्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने, बेलपत्र, फूल, अक्षता, धूप तथा प्रसाद चढाउने गरिन्छ। कतिपय महिलाले निराहार तथा निर्जल व्रत बस्ने परम्परा भए पनि स्वास्थ्यअनुसार फलफूल तथा पानी सेवन गर्दै व्रत बस्ने चलन पनि बढ्दै गएको छ।
तीजको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष गीत र नृत्य हो। महिलाहरू समूहमा भेला भएर तीजका मौलिक गीत गाउँदै नाच्ने गर्छन्। परम्परागत रूपमा तीजका गीतमार्फत महिलाले आफ्ना दुःख, पीडा, पारिवारिक अवस्था र सामाजिक अनुभव व्यक्त गर्ने गर्थे। पछिल्लो समय भने तीज गीतमा महिला अधिकार, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, समानता, सामाजिक विकृति र समसामयिक विषयसमेत समेटिन थालेका छन्।
तेस्रो दिन ऋषि पञ्चमी मनाइन्छ। यस दिन महिलाहरूले सप्तऋषिको पूजा गर्ने र विभिन्न धार्मिक विधि पूरा गर्ने परम्परा छ। परम्परागत रूपमा यस दिन विशेष स्नान गर्ने, पूजा गर्ने तथा शुद्धीकरणसँग सम्बन्धित विधि पालना गर्ने चलन रहेको छ। कतिपय समुदायमा दत्तिउनका ३६५ वटा दाँतले दाँत माझ्ने, माटो तथा दतिउन प्रयोग गरी स्नान गर्ने जस्ता परम्परागत विधिसमेत प्रचलित छन्।
तीजका धार्मिक विधिमा पूजा सामग्री तयार पार्ने, शिवलिङ्गमा जल तथा दूध अर्पण गर्ने, बेलपत्र र फूल चढाउने, दीप तथा धूप बाल्ने, शिव–पार्वतीको कथा सुन्ने, भजन–कीर्तन गर्ने र व्रत समापनपछि प्रसाद ग्रहण गर्ने चलन छ। यद्यपि विधि र परम्परा समुदाय, क्षेत्र तथा परिवारअनुसार केही फरक हुन सक्छन्।
तीज धार्मिक पर्व मात्र नभई महिलाहरूबीच भेटघाट, आत्मीयता र सामाजिक सम्बन्ध सुदृढ गर्ने अवसर पनि बनेको छ। माइतीघर जाने, दिदीबहिनी तथा साथीभाइसँग भेटघाट गर्ने, सामूहिक रूपमा नाचगान गर्ने र सुख–दुःख साटासाट गर्ने परम्पराले यस पर्वलाई अझ विशेष बनाएको छ।
समयसँगै तीज मनाउने शैलीमा पनि परिवर्तन आएको छ। पहिले मुख्यतः धार्मिक तथा पारिवारिक सीमाभित्र मनाइने तीज अहिले विभिन्न संघसंस्था, महिला समूह, विद्यालय, स्थानीय तह तथा समुदायले सामूहिक कार्यक्रम आयोजना गरेर मनाउने गरेका छन्। यस्ता कार्यक्रममा सांस्कृतिक प्रस्तुति, तीज गीत तथा नृत्यसँगै महिला अधिकार, स्वास्थ्य, शिक्षा र सामाजिक सचेतनाका विषयमा समेत छलफल हुने गरेको छ।
तर, तीजको नाममा हुने अनावश्यक खर्च, देखासिकी, गरगहना तथा महँगा पहिरनको प्रदर्शन र खानपानमा हुने फजुल खर्चलाई न्यूनीकरण गर्नुपर्ने आवाज पनि उठ्दै आएको छ। धार्मिक आस्था र मौलिक संस्कृति संरक्षण गर्दै तीजलाई सरल, सभ्य, समावेशी र सामाजिक सन्देश प्रवाह गर्ने पर्वका रूपमा मनाउनुपर्नेमा सरोकारवालाहरूले जोड दिएका छन्।
यसरी हेर्दा हरितालिका तीज भगवान् शिव–पार्वतीप्रतिको आस्था, वैवाहिक सुखको कामना, महिला एकता, सांस्कृतिक अभिव्यक्ति र सामाजिक सम्बन्धको पर्व हो। बदलिँदो समयसँगै यसको स्वरूप परिवर्तन भए पनि आस्था, परम्परा र आपसी सद्भावलाई जोगाउँदै तीज मनाउनु यसको मूल भावना मानिन्छ।